Bu çalışmada;

Eğitim kuramları,
Öğrenme ve çevrimiçi öğrenme kavramları,
Çevrimiçi öğrenmede kuramların etkileri,
Eğiti kuramlarının çevrimiçi öğrenme hedeflerine etkileri,
Farklı öğrenme kuramlarında öğrenen beklentileri
 konularında bilgi sahibi olacaksınız.

Giriş

Öğrenmenin nasıl gerçekleştiği, teknolojilerin öğrenme üzerindeki etkileri, öğrenmeyi kolaylaştıracak yöntemler üzerinde birçok tartışma yürütülmektedir. Bir bakıma öğrenme teknolojiden bilgi aktarımı yoluyla olmaktayken diğer taraftan öğrenme teknoloji aracılığıyla öğrenenin kendi bilgi sürecinin yapılandırarak bilgiyi elde etmesi olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu çalışmada temel eğitim kuramlarından davranışçı, bilisel ve yapıcı kuramlar üzerinde durulacak, öğrenmeye hangi açıdan baktıklarına yanıt aranacaktır. Ancak öncelikli olarak çevrimiçi öğrenme hakkında bilgi sahibi olmamız gerekiyor.

 Çevrimiçi Öğrenme

Çevrimiçi öğrenme için çok faklı terminolojiler kullanılmaktadır. Öğrenenin öğrenme seviyesini yükseltmek için düzenlenmiş her zaman her yerde esnek öğrenme ortamı olarak tanımlanabildiği gibi, yüksek etkileşim ve işbirliği ortamı da olabilmektedir. Sıklıkla e-öğrenme, tele-öğrenme, internetle öğrenme, web destekli öğrenme gibi farklı terimleri yerine de kullanılmaktadır. Basite indirgenmesi gerekirse çevrimiçi öğrenme, öğretenden ya da uzmandan uzakta olan öğrenenin öğrenme materyallerine erişmek için teknolojiyi kullanması, bu teknoloji yardımıyla da diğer öğrenenler ve öğreten ile etkileşime girebilmesi ve destek alabilmesidir.

 Çevrimiçi Öğrenme Materyali Tasarımı

Çevrimiçi öğrenmede materyal tasarımında temel amaç öğrenenin öğrenme düzeyini daha üst basamaklara çıkarabilmektir. Bunu yapabilmek için eğitim kuramlarını temel alan bir tasarım yapmak gerekmektedir. Çünkü eğitim kuraları bireyin öğrenmesinin nasıl olması ve neler yapılması gerektiğiyle ilgilenmektedir.

 Eğitim Kuramlarının İşe Koşulması

Çevrimiçi öğrenme ortamlarının ilk başlangıcı olan bilgisayarla öğrenme tasarımlarında ilk olarak davranışçı kuram ilkeleri kullanılmıştır. Davranışçı kurama göre; öğrenme gözlemlenebilir bir davranış gerçekleşmiş ise meydana gelmiştir. Bireyin bilgiyi nasıl aldığı, nasıl bir zihinsel süreçten geçirdiği önemli değildir, önemli olan gözlemlenip, ölçülebilen bir davranışın oluşmasıdır. Daha sonra gelişen bilişsel kuramda ise; hafıza, düşünme, zihin, içsel süreçler öğrenmede çok önemlidir. Öğrenme bir dizi zihinsel sürecin sonunda gerçekleşmektedir. Öğrenme dışarıdan algılanan verilerin geçici hafızadan geçerek işlenmesi daha sonra kalıcı hafızada yer etmesi gibi karmaşık bir zihinsel süreçler bütünüdür. Dolayısıyla öğrenmede zihin önemli bir etkendir. Günümüzde ise etkinliğini sürdüren görüş yapıcı kuramdır. Yapıcılar ise, bireyin öğrenmesinin tamamen içsel bir anlamlandırma süreci olduğunu tek bir doğrunun değil, her bireyin içsel anlamlandırmaları sonucu olaşan doğrular olduğunu savunurlar. Yapılacak öğretim tasarımında tüm bu kuramların etkisi görülebilmektedir.

 Kuramların Çevrimiçi Öğrenme Üzerine olan Genel Özellikleri

Davranışçılara göre insan beyni kara kutu gibidir. Zihinsel süreçler dolayısıyla reddedilerek tamamen gözlemlenebilen ve ölçülebilen davranışlara bakılır.

 öğrenenler öğrenmenin açık çıkılarını söyleyebilmelidirler,

• öğreneme çıktılarını başarabildiklerini görebilmek için öğrenenin teste tabi olması gerekir
• öğrenme materyalleri uygun sıklıkta verilmek zorundadır
• öğrenenler geri dönüt sağlamak zorundadırlar

Bilişsel kuramcılara göre öğrenme tamamen zihinsel bir süreçtir ve içeride gerçekleşir ve bu süreç hafıza, düşünme, tepki, motivasyon gibi öğeleri içerir. Bilişsel kuramda iki önemli unsur vardır, Hafıza ve Bireysel Farklılıklar.

 Hafıza: Bilişselcilere göre duyularla alınan bilgiler öncelikle geçici hafızaya alınır. Daha sonra bilgi işleme sürecine alınarak işlenir. Burada bilgi önceki bilgilerle karşılaştırılır. Varsa önceki bilgilerle bağdaştırılır yoksa yeni bir bilgi olarak kalıcı hafızaya depolanır. Bilginin işlenmesi çok kısa bir andır. Yaklaşık 20 sn de son bulur. Eğer bu süre içerisinde öğrenenin bilgiyi işlemsini gerçekleştiremez iseniz o bilgi süreci etkisini yitirir. Dolayısıyla öğrenene bilgiyi işlemesi için süre tanınması gerekmektedir. Yapılacak öğretim tasarımlarında da bu göz önüne alınmalıdır. Bu bağlamda bilişsel kuramda tasarım için aşağıdaki maddelere dikkat edilmesi gerekmektedir.

• öğrenenin bilgiyi kalıcı hafızasına aktarması için yeterli dikkat ve algı sağlanabilmelidir. Dolayısıyla metinlerin boyutu, renkleri, ekran üzerindeki yerleşimleri, biçimleri, sesli, görsel medya ortamları öğrenen algısını artıran özelliklerdir.
• Öğrenenin önceki bilgilerini çağırıp yeni bilgiyle ilişkilendirmesi sağlamalı.
• Öğrenme materyalinde bir sahnede nesne sayısı 5 ila 9 arasında olmalıdır. Bunun üzerindeki sayıları zihin algısı taşıyamaz ve zihinsel işleme süreci çalışmaz.
• Öğrenilen bilgilerin kalıcı hafızaya aktarılmasına olanak tanınmalı. Bu ileriki öğrenmelerde önceki bilginin çağrılmasına yardım ederek daha üst düzey bir öğrenme gerçekleştirmiş olacaktır.

 Bireysel Farklılıklar: Bilişsel kuramda diğer önemli bir nokta ise bireylerin farklı özelliklere sahip olduğu dolayısıyla dünya ya faklı gözlerden baktıkları için farklı öğrenme ihtiyaçlarının olduğudur. Bu faklılıklar öğrenme biçimleri olarak isimlendirilmektedir. Kimi insan yaparak öğrenirken kimi insan görerek öğrenir. Dolayısıyla bu öğrene biçimlerine uygun öğretim tasarımları yapılmalıdır. Öğrenenler kendi öğrenme biçimlerine göre öğrenme eylemlerine yön yerebilmelidirler.

• çevrimiçi öğrenme ortamları farklı öğrenme biçimleri için farklı etkinlikler tasarlamalı, birey bunları seçebilmelidir
• öğrenenlere öğrenme biçimlerine eş olarak farklı destek hizmeti sağlanmalıdır
• bireyin kalıcı hafızasına aktarımının kolaylaştırmak için farklı öğrenme biçimlerine uygun farklı bireysel modlar (Basılı, Görsel, İşitsel ortamlar) hazırlanmalı
• öğrenenlerin öğrenmeye motive edilmesi gerekmektedir
• öğrenmenin gerçek yaşam problemlerine uygulanabilmesi için ilkeler geliştirilmelidir

Son olarak yapıcı kuram ilkelerine değinelim. Yapıcılar bireyi pasif değil aktif olarak görürler. Bilginin dışarıdan ya da başka birinden geldiğine değil bireyin bilgi yapılandırma süresinden ne anladığı ve bilgiyi nasıl yorumladığı üzerinde dururlar. Dolayısıyla bilgini anlamlandırılmasını öğrenen kendisi yapar. Burada öğreten sadece yol gösterici rolündedir. Bu bağlamda öğretim tasarımında da öğrenene bilgi aktaran değil yol gösteren bir tasarım yapılması gerekmektedir. Öğretim tasarımında şu adımlara dikkat etmemiz gerekecektir:

• öğrenme aktif bir süreçtir
• öğrenen bilgiyi bir yerlerden almaktan ziyade kendisi yapılandırır
• işbirliğiyle çalışma bili yapılandırma sürecini kolaylaştırır
• öğrenme sürecinde öğrenenlere kontrol verilmelidir
• öğrenenlere zaman ve fırsatlar verilmelidir
• öğrenme materyalleri bilgiyi algılayabilecek örnekler içermelidir
• öğrenme sosyal bulunuşluk, öğrenmeyi üst basamaklara çıkarma ve anlamlandırmayı geliştirmede etkileşimli olmalı

Sonuç olarak çevrimiçi ortam tasarımlarında davranışçı, bilişsel ve yapıcı kuramlar kullanılageldi ve kullanılmaya devam edecektir. Tüm kuramların temel amacı bireye öğretmeyi sağlamaktır. Davranışçı kuram bilgiyi öğretmede “Ne” sorusunu kullanır ve bilgiyi aktarır, Bilişsel kuram “Nasıl” sorusunu kullanarak bilginin zihinsel süreçlerini inceler, Yapıcı kuram ise “Niçin” sorusunu kullanarak bireyin bilgiyi yorumlayarak kendi anlamını ortaya çıkarması üzerinde durur. Tüm bu kuramların amacı bireye öğrenmeyi sağlatmaktır. Burada farklı olan yöntemler ve süreçlerdir. Öğrenmenin nasıl gerçekleştiği ve bunun nasıl ölçüleceği konusunda ayrımlar olmakla beraber öğretim tasarımında bu kuramlarının tamamın kullanımının devam edeceği bir gerçektir.

Kaynak: Theory and Practice of Online Learning / Chapter 1 Foundations Of Educational Theory For Online Learning özet çıkarılmış biçimidir.